Big Mac Endeksi Ne Söylüyor? Türkiye Neden Pahalı?

Türkiye'de hayat pahalılığı artık bir his meselesi değil. Küresel veriler dahi bunu sayılarla ortaya koyuyor ve durumu teyit ediyor. Pahalılık tartışmasını "Kapıkule algısı"nın ya da sınır ötesi gözlemlerin ötesine taşımak için somut bir iktisadi göstergeye bakmak gerekiyor. The Economist'in Big Mac Endeksi tam da bu noktada gündeme geliyor. Dünyanın dört bir yanında aynı standart malzemelerle, aynı yöntemle üretilen tek bir ürün... Ülkelerin fiyat düzeyi ve para birimlerinin gerçek değeri bu ürün üzerinden karşılaştırılıyor. Basit ama etkili bir Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP) göstergesi bu.

Grafiğin anlattığı tarihsel dönemeçler
Veriye tarihsel perspektiften bakınca çarpıcı bir seyir çıkıyor karşımıza.

2002–2017 dönemi: Türkiye'deki Big Mac fiyatları dünya ortalamasına yakın seyrediyor. Fiyatlar küresel standartlarla uyumlu.

Kırılma ve ucuzlama dönemi: Türk lirası değer kaybettikçe Türkiye döviz bazında belirgin bir şekilde ucuzluyor. Fiyatlar küresel diplere geriliyor. Ülke, döviz cinsinden kazananlar için adeta bir "ucuzluk cenneti" haline geliyor.

2022 sonrası: Asıl dönüşüm burada yaşanıyor. Fiyatlar önce hızla toparlanıyor, ardından küresel ortalamaları aşarak fırlıyor.

Sonuç: Türkiye bugün dolar bazında dünyanın en pahalı Big Mac'inin yendiği ülkelerden biri.

Peki Türkiye neden pahalı?
Yanıt tek bir nedene sığmıyor. Üç dinamik birbiri üzerine biniyor:

Reel kur değerlenmesi: Enflasyon yüksek ama döviz kuru aynı hızda artmıyor. Bu makas, Türk Lirasını reel olarak değerli kılıyor ve bunun sonucunda da yurt içindeki mal ve hizmetler döviz bazında pahalılaşıyor.

Yerel girdilerdeki maliyet artışı: Bir hamburger sadece et ve ekmek değil. Kira, işçilik, elektrik, lojistik ki fiyatın büyük bölümünü bu yerel kalemler oluşturuyor. Türkiye'de bu kalemlerdeki hızlı artış doğrudan nihai fiyata yansıyor.

Fiyatlama davranışlarının bozulması: Kronik yüksek enflasyon "doğru fiyat" algısını tahrip etti. Beklentiler çıpalanamadığında marjlar genişliyor, maliyet artışlarının da ötesinde fiyatlamalar normalleşiyor.

Türkiye'deki pahalılık ne sadece döviz kuruna ne de dışsal etkenlere bağlanabilir. Yüksek enflasyon, katılaşan maliyet yapısı ve reel değerlenen TL bir araya gelince yaşam maliyeti küresel ölçekte üst seviyelere taşınıyor. Big Mac Endeksi bu denklemi bir hamburgerin fiyatına sığdırıyor ama arkasında ağır bir iktisadi gerçek olduğunu unutmayalım.